WILLEMSTAD - In onze vorige artikelen hebben we het gehad over hoe de temperaturen stijgen door klimaatverandering. We hebben ook gekeken hoe schaduwbomen kunnen helpen om de stad koeler te maken. En in het vorige artikel hebben we een paar tips gedeeld waar je op moet letten als je schaduwbomen gaat planten. In de komende artikelen gaan we een aantal schaduwbomen bekijken die perfect passen bij de stad.
De watapana
Wie op Curaçao woont, herkent hem meteen. Het is de boom die altijd lijkt te buigen voor de wind. Dit is de watapana. De watapana, wordt ook divi-divi genoemd en staat wetenschappelijk bekend als Caesalpinia coriaria. Het is misschien wel de bekendste boom van het eiland. Maar hij is niet alleen mooi en karakteristiek. Het is ook een van de slimste keuzes als we onze wijken, schoolpleinen en de binnenstad koeler willen maken.
Door | Paul Stokkermans
De watapana is van nature thuis in droge en winderige gebieden. Dat zie je direct terug in zijn vorm. Door de constante passaatwind groeit hij scheef, met een brede, uitwaaierende kroon die vaak als een parasol over de grond hangt. Een volwassen boom kan gemakkelijk een kroonbreedte van 10 tot 15 meter bereiken. Dat betekent dat hij veel schaduw kan geven, maar ook dat hij ruimte nodig heeft om goed tot zijn recht te komen.
Plantafstand en boomspiegel
De brede kroon maakt de watapana waardevol in de stad. In een warme omgeving, waar asfalt en beton de hitte vasthouden, kan de temperatuur flink oplopen. Onder een watapana is het vaak merkbaar koeler. De boom houdt zonlicht tegen met zijn bladerdek en zorgt daarnaast voor verkoeling doordat hij water verdampt via zijn bladeren. Samen werkt dat als een natuurlijke airco. Voor gebruik in de stad zal de stam tijdens de opkweek wel wat opgesnoeid moet worden om een wat langere stam te krijgen waar je zonder problemen onderdoor kunt lopen. Met opsnoeien bedoelen we dat in een vroegtijdig stadium de zijtakjes tot een zekere hoogte worden verwijderd zodat hij pas hoger vertakt.
Wie meerdere watapanabomen plant, kan daar nog meer voordeel uit halen. Als bomen op de juiste afstand van elkaar staan, kunnen hun kronen in elkaar groeien en een aaneengesloten bladerdak vormen. Dat is precies wat je wilt in straten en op pleinen. Namelijk een doorlopende schaduwzone in plaats van losse schaduwplekken. Met een kroonbreedte van 10 tot 15 meter betekent dit dat een plantafstand van 8 tot 12 meter goed werkt, afhankelijk van hoe snel je dat gesloten bladerdek wilt bereiken.
De kroonbreedte is ook belangrijk voor wat er onder de boom gebeurt. Een veelgebruikte vuistregel is dat de oppervlakte van de grond om de boom, die belangrijk is voor de hoeveelheden water en zuurstof die de boom krijgt, ongeveer even groot moet zijn als de uiteindelijke kroon. We noemen dit de boomspiegel. In het geval van de watapana betekent dit idealiter een boomspiegel met een diameter van 10 tot 15 meter. In de praktijk is dat in de stad vaak niet volledig haalbaar, maar hoe groter de boomspiegel, hoe gezonder de boom en hoe beter het verkoelende effect.
Waarom is de watapana zo geschikt om te planten in de stad
De watapana is goed aangepast aan de omstandigheden op Curaçao. Hij kan tegen droogte, groeit op arme en rotsachtige grond en is zeer windbestendig. Ook zoute lucht vormt geen groot probleem, wat hem geschikt maakt voor zowel kustgebieden als de binnenstad. Daarnaast blijft hij het grootste deel van het jaar groen, waardoor hij bijna continu schaduw biedt. Dat maakt hem bijzonder geschikt voor plekken waar mensen dagelijks samenkomen, zoals schoolpleinen en woonstraten.
Waar je op moet letten
Toch is het belangrijk om bij het planten goed na te denken over de locatie. De wortels van de watapana kunnen zich breed ontwikkelen, vooral als de boom voldoende ruimte krijgt. Daarom is het verstandig om hem niet te dicht bij gebouwen, funderingen of smalle stoepen te plaatsen. Een minimale afstand van 6 tot 8 meter tot gebouwen is aan te raden. Afhankelijk van de bodemgesteldheid kan dit meer zijn! Op plekken waar die ruimte er niet is, kan het nodig zijn om ondergronds wortelwerende voorzieningen aan te brengen. Speciale wortelplaten kunnen de wortels sturen en voorkomen dat bestrating of funderingen op termijn worden opgedrukt. Ook bovengronds zijn er aandachtspunten. De watapana laat peulen vallen, wat soms voor rommel kan zorgen op stoepen of parkeerplaatsen. Wellicht dat de peulen ook hergebruikt kunnen worden. Dit komt hieronder aan de orde!
Overige voordelen van de watapana
De watapana kent veel voordelen. De watapana biedt niet alleen verkoeling en schaduw, maar heeft ook een sterke culturele waarde. De karakteristieke, door de wind gevormde boom is een symbool van Curaçao en draagt bij aan de identiteit van het eiland. Hij maakt straten en pleinen niet alleen koeler, maar ook mooier en herkenbaarder. De peulen werden in de plantagetijd gebruikt in de leerlooierij en ze werden ook geëxporteerd. De peulen bevatten verder een zwarte en blauwe kleurstof. Wellicht zijn voor deze peulen nog hedendaagse toepassingen te vinden. De boom heeft verder medicinale toepassingen. De geurige bloemen produceren nectar waardoor deze boom ook een goede honingboom is.
Voor wie nadenkt over het vergroenen van de leefomgeving, is de watapana dus een uitstekende keuze. Door bij het planten rekening te houden met kroonbreedte, plantafstand en ondergrondse ruimte, kan deze boom uitgroeien tot een natuurlijke parasol die tientallen jaren meegaat. In een tijd waarin hitte in de stad steeds meer een probleem wordt, ligt een deel van de oplossing letterlijk voor de hand. De watapana laat zien dat we niet ver hoeven te zoeken. We moeten hem alleen de ruimte geven om zijn werk te doen.
In dit artikel hebben we aandacht gegeven aan de watapana. In het volgende artikel komt een boom aan de orde die met name bestand is tegen de zoute wind aan de kust. Dit is de zeedruif die in het Papiaments dreifi di laman wordt genoemd.
